تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی: نظام دیوانی یا سازمان مالی و …

کتاب حاضر پنجمین و آخرین جلد از مجموعه “تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی “است .مولف در این کتاب، کوشیده وجوه مختلف تمدن و فرهنگ ایران را که از عصر ساسانی به دوره اسلامی منتقل شده است، بررسی کند .وی در این کتاب، جنبه هایی از تمدن و فرهنگ ایرانی را بررسی می کند که دولت های اسلامی صدر اسلام، به ویژه خلفای راشدین و خلفای اموی و عباسی از آن استفاده کرده اند .وی معتقد است که اگر چه این عناصر فرهنگی و تمدنی به دوره اسلامی منتقل شد لیکن در واقع “انتقال تمدن و فرهنگ ملت ایران است از عصری با ویژگی های خاص خود به عصر دیگری که در آن در اثر برخورد با عوامل دیگر، و در مسیر تحول تدریجی و تاریخی خود، ویژگی های دیگری هم یافته و به مقتضای اوضاع و احوالی که بر آن گذشته به شکلی دیگر یا به زبانی دیگر هم در آمده و به همین سبب بسیاری از بخش های مهم و اساسی آن را پرده ای از ابهام ناشی از تعریب پوشانده و بخش های دیگری از آن هم در تاریکی های تاریخ باقی مانده است .”وی در این مجلد بر آن است تا نشان دهد که نظام دیوانی یا سازمان مالی و اداری ساسانی، بخصوص دیوان خراج و دیوان رسائل و دبیران دیوان، چگونه به عصر اسلامی انتقال یافت و چگونه دولت خلفا با اندک تغییراتی، از آن استفاده نمودند .مباحث کتاب در هفده گفتار با این عناوین شکل گرفته است1 :ـ مشاغل دیوان فارسی در دیوان های عربی، 2ـ دبیران دیوان و روش گزینش و آموزش ایشان، 3ـ اصطلاحات پارسی دیوان عربی، 4ـ گاهشماری ایرانی در دیوان عربی، 5ـ دیوان خراج در دولت ساسانی، 6ـ صالح پسر عبدالرحمن سیستانی، 7ـ دبیرخانه شاهی در دولت ساسانی، 8ـ دیوان رسائل در دستگاه خلافت، 9ـ عبدالحمید، 10ـ نامه عبدالحمید در نصیحت ولیعهد، 11ـ نظر محققان و مولفان معاصر عرب درباره عبدالحمید و نثر فنی عربی، 12ـ بازگشتی به عبدالحمید و نظر ابو هلال عسکری درباره او، 3ـ مجموعه های رسائل، 14ـ الگوهای نویسندگی “امثله الکتابه”، 15ـ مکاتبات و رسائل، 16ـ عهود (عهدها)، 17ـ نخستین کتاب ها در فرهنگ دبیران .کتاب با نمایه به پایان می رسد .