رهایی از کمند اخلاق علمی

نخستین بار بحث نسبی بودن حقیقت در یونان باستان و در میان برخی از “سوفسطائیان” رواج یافت، تا این که این بحث یک بار دیگر در قرون اخیر مطرح شد. با این تفاوت که حیطۀ نسبی بودن، تفاوت اساسی با بحث سوفسطایی داشت. حیطۀ نسبیت در مباحث سوفسطائیان در “عقل نظری” و مربوط به “هست ها” بود ولی در مباحث اخیر، حیطۀ نسبیت “عقل عملی” و مربوط به “بایدها”ی اخلاقی گردید. بر اساس این دیدگاه ارزش های اخلاقی نسبی هستند و اصول اخلاقی ثابتی وجود ندارد بلکه مطابق با شرایط زمانی و مکانی تغییر می یابد. از پیامدهای این نظریه می توان به مواردی چون: تجویز تنوع اخلاقی، تجویز تضاد اخلاقی، شکاکیت اخلاقی، و… اشاره کرد. در مقابل دیدگاه ذکر شده، اخلاقیون معتقدند که انسان یک لوح سفید بی خاصیت نیست، بلکه فطرتی الهی دارد و این فطرت در افراد مختلف و در مکان ها و زمان های متفاوت، یکسان است و قابل تغییر نمی باشد. نظریۀ دیگر دربارۀ اخلاق توسط “پوپه” مطرح شده است؛ او می گوید: قضایای اخلاقی اثبات پذیر علمی نیستند؛ اما ابطال پذیر علمی هستند، به عبارتی دقیق بر اساس نظریۀ مذکور قضایای ضرروی و کلی به وسیلۀ علم مشخص و از حیطۀ اخلاق خارج می شوند. با بررسی های انجام شده نتیجه ای که از این نظریه گرفته شد این است که: علم، موجب ایجاد اخلاق نمی شود؛ اما می تواند اخلاق را از بین ببرد در واقع می توان از علم کمک گرفت و پلی میان علم و اخلاق بنا ساخت. علامه طباطبایی در آغاز ارتباط اخلاق با فطرت را قبول نداشت؛ اما با مطالعات و بررسی های فراوان به این نتیجه رسید که می تواند با قبول وجود فطرت و ذات واحد ازلی و ابدی در تمام انسان ها “اطلاق” را به اخلاق به ارمغان آورد و با پذیرش تغییر در مقام فعل قضایای اخلاقی، تنوع اخلاقی و تکثر رفتاری را تفسیر کند و زمینۀ رهایی از کمند اخلاقی علمی را، که به واسطۀ پذیرش مطلق بودن اخلاق به دست آمده بود، فراهم آورد.